Wat ligt er besloten in het staren?

In mijn loopbaan als leerkracht heb ik heel wat starende kinder- en adolescentenogen gezien. De les vordert, de moeilijkheidsgraad stijgt, en ondanks mijn verwoede poging om mijn stem interessant te laten kinken, gaan de ogen van de leerlingen op staar. Als didacticus en pedagoog wist ik dan dat het tijd werd voor variatie.

Dit staren is echter ook een interessant fenomeen. We associëren het vaak met slaap en vermoeidheid. Geloof me, dat laatste was bij die leerlingen echt niet aan de hand, want bij de bewegingsles die als variatie volgde, deden ze fanatiek mee. Het staren is een vorm van losmaken van de buitenwereld. Het lijkt alsof het zoeklicht van de aandacht van buiten naar binnen gericht wordt. Jammer dat door de slaap die erop volgt we ons niet bewust zijn van wat er gebeurt.
In de workshop Mindful in het Museum vraag ik de deelnemers ook om hun ogen in een staar te brengen. Ik vraag hen echter ook om daar met al hun bewustzijn bij te blijven. Staren en ondertussen precies gewaar zijn van wat er gebeurt. En dat gewaarzijn behelst enerzijds het optische, maar ook het fysieke, wat er gebeurt in het lichaam. Kun je de opkomende slaperigheid waarnemen? De Engelsen hebben twee termen voor het fenomeen. To stare en to gaze. Waarbij to stare voor de handeling staat en to gaze voor dit fenomeen erom heen.


We kennen dit staren ook als we ons in het verkeer begeven. Terwijl we luisteren naar de autoradio of midden in een conversatie met een medereiziger zijn, zijn we ons als chauffeur toch bewust van alle bewegingen op de weg. De fietser van links is allang door het oog waargenomen, de auto die je dreigt af te snijden is al het hele traject in beeld. Het lijkt wel alsof het oog functioneert zonder dat ‘ik’ me ermee bemoei. Het oog lijkt wel een eigen intelligentie te bezitten en niet afhankelijk te zijn van de bewuste keuzes die ik maak. Het oog neemt de fietser waar, ik moet benoemen dat deze fietser onder de auto dreigt te komen. Het oog neemt de naderende auto waar, ik benoem de kleur en het merk van de auto. Neurologisch gaat het ook echt zo. Het gedeelte in de hersenen dat de beelden van het netvlies ontvangt, ligt op een andere plek dan het deel dat de informatie codeert in taal of het besluit tot handelen neemt.


Bij Mindful in het Museum koppelen we bewust deze twee delen los. Door naar een kunstwerk te staren laat je alle informatie toe. Je ogen openen zich en ontvangen behalve een beeld van het kunstwerk aan de muur of op de sokkel, ook de muur zelf, en de vloer, het plafond en alle obstakels eromheen. Je bevind je als het ware voor een optische cirkel van 360 graden met visuele prikkels. De staar die we nu aannemen is echter in het volle bewustzijn. Je kunt je bewust worden van de drang om te gaan ‘kijken’, d.w.z. naar de voorstelling te gaan grijpen met je ogen en het gebied van de interpretatie binnen te gaan. ‘Het is een groene boom of een rood huis etc.’  De bedoeling is nu echter dat je bij de staar blijft, het gedeelte in de hersenen dus prikkelt dat alleen de visuele informatie toelaat. Je kijkt nu als een nieuwgeboren mens. Er is alleen beeld, kleur, vorm en beweging. En het vraagt veel moed en vertrouwen om hier bij te blijven. Terwijl alles in je roept om interpretatie, concept, herinnering, duiding of wat dies meer zij, blijf je in de staar. Je ontslaat je ogen van de alertheid waar we normalerwijze inzitten. De visuele verbinding die we in ons dagelijks leven met de wereld maken, is er een van alertheid. Wees op je hoede. Het is de stimulus voor de respons van fight of flight. En nu ontsla je jezelf van deze respons. Heb het vertrouwen dat het beeld genoeg is. Laat de kleuren toe zonder ze te benoemen, laat de vormen toe zonder ze te benoemen, neem de beweging waar zonder te reageren.
Bij veel deelnemers valt het op dat ze voortdurend pendelen in de behoefte om het beeld wel te grijpen. Maar ze pendelen ook in de primaire staar, waarin het beeld helder en stabiel blijft en af en toe wisselt in kleur en licht doordat de ogen steeds de nijging hebben om af te haken.
De kleuren lichten op en dimmen weer, het beeld vergroot als in een zoom en neemt weer af. Het is dan de kunst om aanwezig te blijven bij alles wat er ontstaat en het kunstwerk dus in alle hevigheid te laten zijn en jezelf toe te staan om ook helemaal te zijn. Er is geen moeten, je staat jezelf even toe om te midden van de fenomenen te verblijven.
In de mindfulness gaat het steeds om gewaarzijn van alle fenomenen zonder interpretatie. Daarmee ligt de nadruk op de puurheid van de lichamelijke ervaring. Alle denkactiviteit haalt je meteen uit deze nu-ervaring. Kunst zien, buiten alle interpretatieruimte, leidt tot een intiem, mindful samenzijn. Misschien kom je daarmee wel het dichtst bij de resonantie die de kunstenaar ooit voor ogen had bij de schepping van het kunstwerk.

Zondag 13 november 2016 is er om 11.15u. weer een workshop van mij in Museum Boijmans van Beuningen

aanmelden via de site van Museum Boijmans

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *